ХХIасрнингучинчиўнйиллигихалқароҳамжамият учунмураккабваайнипайтдаянгиимкониятларгабойдаврбўлмоқда.Шумаънода,бугунишончнитараққиётнингўзигахоскапиталисифатидабаҳолашмумкин.Чункисиёсийишончмавжудбўлганмакондаиқтисодийҳамкорликкенгаяди,инвестициявиймуҳитяхшиланади,транспортвалогистикаалоқалариривожланади,илмий-технологикалмашинувжадаллашади.Энгмуҳими,давлатларумумиймуаммоларгаалоҳида-алоҳидаэмас,балкиҳамкорликасосидаечимизлайбошлайди.
БМТ Бош Ассамблеяси доирасида Марказий Осиёнинг тинчлик, ишонч ва ҳамкорлик ҳудуди сифатидаги ўрни халқаро даражада эътироф этилган. 2025 йил БМТ минбарида Ўзбекистон делегацияси Марказий Осиёда ўзаро ишончнинг мустаҳкамланиши, иқтисодий ва гуманитар алоқаларнинг кенгайиши ҳамда барқарорликни таъминлашга қаратилган биргаликдаги саъй-ҳаракатлар тенглик, бирдамлик ва ўзаро масъулиятга асосланган янги минтақавий кун тартибини шакллантираётганини таъкидлаган эди.
2026 йилмайойидаБМТБошАссамблеясидаМарказийОсиёдабарқарорривожланишнитаъминлашучунминтақавийҳамкорликваиқтисодийинтеграциянимустаҳкамлашгақаратилганрезолюциянингқабулқилинишибужараённингмантиқийдавомибўлди.Ундаинновацияларнирағбатлантириш,янгиишўринларинияратиш,узоқмуддатлибарқарориқтисодийўсишнитаъминлашваМарказийОсиёдавлатлариўртасидагияхшиқўшничиликмуносабатлариниянадаривожлантиришгаалоҳидаэътиборқаратилган.
ЎзбекистонташқисиёсатидаМарказийОсиёнитинч,барқарорвафаровонҳудудгаайлантиришустуворйўналишларданбирисифатидақаралади.МарказийОсиёдавлатларираҳбарларинингМаслаҳатучрашувлариэсапозицияларнимувофиқлаштириш,умумийташаббусларниилгарисуришваўзароишончниинституционаласосдамустаҳкамлашнингмуҳиммеханизмигаайланди.
БугунгиОсиёглобалиқтисодиёт,саноат,инновацияватехнологиктараққиётнингетакчимаконлариданбиридир.Бироққитъанингузоқмуддатлиистиқболифақатиқтисодийўсишсуръатларибиланбелгиланмайди.Осиёнингҳақиқийсалоҳиятитурлисиёсий,иқтисодийвамаданийтизимларгаэгадавлатларнингумумийманфаатларатрофидаҳамкорликқилаолишқобилиятигаҳамбоғлиқ.
Шунуқтаиназардан,замонавийхалқаромуносабатларда“боғлиқлик”тушунчасинингмазмуниҳамўзгариббормоқда.Илгариу,асосан,транспортвасавдойўлларибиланизоҳланганбўлса,бугунтранспорт,энергетика,рақамлиинфратузилма,илм-фан,таълимваинсонларароалоқаларниқамраболувчикомплексҳодисасифатиданамоёнбўлмоқда.
Бир мамлакатда яратилган технологик янгилик бошқа давлат иқтисодиётининг самарадорлигини ошириши, қўшма илмий тадқиқот эса бутун минтақа учун долзарб бўлган муаммога ечим таклиф қилиши мумкин. Шу сабабли янги Осиё модели фақат товар ва капитал ҳаракатига эмас, балки билим, технология ва инсон капиталининг эркин алмашинувига ҳам таяниши зарур.
БуборадаМарказийОсиёваКореяРеспубликасиўртасидагиҳамкорликистиқболлимисолларданбиридир.2026йилсентябрьойидаСеулдаўтказилганбиринчи“МарказийОсиё–КореяРеспубликаси”саммитидахавфсизлик,амалийиқтисодийҳамкорликвагуманитаралмашинувларустуворйўналишларсифатидамуҳокамақилинди.Ўзбекистонтомониушбуҳамкорликнингочиқ,прагматиквабунёдкорликхусусиятиниалоҳидатаъкидлади.
Букабиформатларнингқийматишундаки,уларанъанавийдипломатикмуносабатларниконкретиқтисодий,технологик,илмийватаълимлойиҳаларибиланбойитади.Натижадаўзароишончсиёсийдекларациядаражасиданчиқиб,амалийнатижаларданамоёнбўлабошлайди.
Барқарортинчликнингэнгмустаҳкамасослариданбири –буинсонларўртасидагиўзароанглашувдир.Унишакллантиришдатаълим,илм-фанвамаданиятнингўрнибеқиёс.
Сиёсий келишувлар давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий ва институционал асосини яратади. Аммо давлатлар ўртасидаги узоқ муддатли ишончни, аввало, бир-бирининг тили, тарихи, маданияти ва қадриятларини тушунадиган инсонлар мустаҳкамлайди.
Шубоисуниверситетларнифақаткадрлартайёрлайдигантаълиммуассасасисифатидакўришбугунгидаврталабларигатўлиқжавоббермайди.Замонавийуниверситет–илмийғояларяратиладиган,турлимаданиятлармулоқотқиладиган,ёшлархалқаротажрибаорттирадиганвадавлатларўртасидаузоқмуддатлиинтеллектуалалоқаларшаклланадиганмакондир.
ЎзбекистонваКореяРеспубликасиўртасидагитаълимҳамкорлигибуборадаэътиборгамоликтажрибанинамоёнэтмоқда.Олийтаълим,касбийтайёргарлик,фанватехнологияларсоҳасидагиҳамкорликкенгайиб,таълимиккимамлакатмуносабатларинингинсонкапиталинишакллантирувчимуҳимйўналишигаайланмоқда.Хусусан,замонавийтехнологиянишунчакиимпортқилишэмас,балкиунитушунадиган,маҳаллийшароитгамослаштирадиганваривожлантираоладиганмутахассисларнитайёрлашзарурлигитоборадолзарббўлмоқда.
Буёндашувнингконцептуалаҳамиятишундаки,таълим–илм–фан–инновация–ишлабчиқаришзанжирииқтисодийтараққиётбиланбирқатордахалқароҳамкорликнингбарқарорлигиниҳамтаъминлайди.Қўшмаилмийлабораториялар,академикалмашинув,профессор-ўқитувчиларваталабалармобиллиги,халқаротадқиқотлойиҳаларидавлатларўртасидапрофессионалишончнишакллантиради.Профессионалишончэсавақтўтишибиланжамиятларароишончгаайланади.Шумаънода,таълимгайўналтирилганхалқароҳамкорликнитинчликкакиритилганузоқмуддатлиинвестициядеббаҳолашмумкин.
МазкурмасалагаБухоромисолидақарайдиганбўлсак,тарихвабугунгикунўртасидагиўзигахосузвийликникўришмумкин.БуюкипакйўлинингмуҳимчорраҳалариданбирибўлганБухороасрлардавомиданафақатсавдо,балкиилм-фан,таълим,маданиятвағояларалмашинувимарказибўлибкелган.
Бутарихийтажрибабугунгидавручунҳаммуҳиммазмункасбэтади.ҚадимдакарвонйўллариорқалихалқларвацивилизацияларнибоғлаганБухоробугунхалқаротаълим,илмийҳамкорликваакадемикдипломатияорқалитурлидавлатларўртасидагимулоқотгаҳиссақўшишимумкин.
Бухоро давлат университетида халқаро ҳамкорликка айнан шу нуқтаи назардан ёндашамиз. Хорижий олий таълим муассасалари билан қўшма таълим дастурлари, илмий тадқиқотлар, халқаро конференциялар, академик мобиллик, профессор-ўқитувчилар ва талабалар алмашинуви яхши йўлга қўйилган.
Мақсадимиз-билиморқалихалқларнияқинлаштиришваилмийҳамкорликорқалиўзароишончнимустаҳкамлашгахизматқилади.Бундаёшларнингўрнижудамуҳим.Халқароакадемикдастурдаиштирокэтаётганталабаэртагаолим,муҳандис,тадбиркор,дипломатёкидавлатбошқарувимутахассисибўлишимумкин.Унингбошқамамлакатвамаданиятвакилларибиланбугуншаклланганмулоқоттажрибасикелажакдагипрофессионалқарорларигаҳамтаъсирқилади.
Университетларўртасидагиҳамкорликнингнатижасинифақатимзоланганмеморандумларёкиамалгаоширилганлойиҳаларсонибиланбаҳолашетарлиэмас.Унингэнгмуҳимнатижаси-бир-биринитушунадиган,умумиймақсадларйўлидаҳамкорликқилаоладиганянгиавлоднишакллантиришдир.
БМТ Барқарор ривожланиш мақсадларида ҳам тинч ва инклюзив жамиятларни шакллантириш барқарор тараққиётнинг ажралмас шарти сифатида белгиланган. Бу ёндашув бежиз эмас. Тинчлик бўлмаган жойда узоқ муддатли инвестиция қилиш қийин. Беқарор муҳитда илмий тадқиқот ва инновация сустлашади, ишончсизлик ҳукм сурган шароитда эса давлатлар ўз ресурсларини ривожланишга эмас, хавфларни камайтиришга сарфлайди. Шу сабабли Осиёда барқарор тараққиёт ҳақида фикр юритганда учта ўзаро боғлиқ тушунчани бир бутун ҳолда кўриш зарур: тинчлик, ишонч ва инсон капитали.
Тинчлик–ривожланишучунбарқарормуҳитяратади.Ишонч-давлатлар,институтларважамиятларўртасидагиҳамкорликникенгайтиради.Инсонкапиталиэсаушбуимкониятларниилмий,технологик,иқтисодийваижтимоийнатижаларгаайлантиради.
2026 йилБМТБошАссамблеясидаМарказийОсиёдаминтақавийҳамкорликваиқтисодийинтеграциянимустаҳкамлашгадоирташаббуснингқўллабқувватланишиҳамайнантинчлик,яхшиқўшничиликвабарқарориқтисодийтараққиётўртасидагиузвийбоғлиқликниифодалади.
БугунгишароитдаОсиёнингкелажагибирдавлатнингалоҳидамуваффақиятибиланэмас,минтақадагидавлатларнингумумиймуаммоларгабиргаликдаечимтопишсалоҳиятибиланҳамбелгиланади.Иқлимўзгариши,сувресурслари,экологикхавфсизлик,энергетика,озиқ-овқаттаъминоти,рақамлитрансформацияватехнологиктараққиётмиллийчегараларбиланчекланмайдиганмасалалардир.Уларнингечимиҳамтрансмиллийҳамкорликниталабэтади.
Шунингучунбугунгидаврбиздантинчликнифақатможароларнингйўқлигисифатидаэмас,ривожланишимкониятларинияратадиганфаолижтимоий-сиёсиймуҳитсифатидатушунишниталабқилади.Ишончниэсадипломатикмуносабатларнингмавҳумкатегориясиэмас,иқтисодийваинтеллектуалҳамкорликнингамалиймеханизмисифатидабаҳолашлозим.
ОсиёнингХХIасрдагитараққиётикўпжиҳатдандавлатларўртасидагиишончниқайдаражадамустаҳкамлашимиз,мулоқотниқанчаликсамаралийўлгақўйишимизваумумийманфаатларнирақобатданустунқўяолишимизгабоғлиқ.
МарказийОсиёдашаклланаётганянгиҳамкорликмуҳитибуйўлдамуҳимтажрибанинамоёнэтмоқда.Очиқмулоқот,яхшиқўшничилик,иқтисодийинтеграция,илмийвагуманитаралмашинувдавлатларўртасидагимуносабатларнингсифатжиҳатиданянгибосқичинишакллантирмоқда.
Эндиги вазифа ушбу ишончни мустаҳкам институтлар, қўшма иқтисодий ва илмий лойиҳалар, академик алмашинувлар, маданий мулоқот ҳамда ёшлар ҳамкорлиги орқали янада чуқурлаштиришдан иборат. Зеро, тинчлик фақат бугунги кун осойишталиги эмас – у келажак тараққиётига яратилган имкониятдир. Ишонч эса шу имкониятни рўёбга чиқарувчи кучдир. Тинчлик ишончни шакллантиради, ишонч ҳамкорликни кенгайтиради, ҳамкорлик эса барқарор тараққиёт ва умумий фаровонлик учун мустаҳкам замин яратади.
Обиджон Хамидов
Бухоро давлат университети ректори, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор