Bugungi xalqaro munosabatlar tizimi keskin o‘zgarishlar, geosiyosiy raqobat, transport zanjirlarining uzilishi, iqlim o‘zgarishi, oziq-ovqat va energetika xavfsizligi bilan bog‘liq murakkab jarayonlar ta’sirida shakllanmoqda. Bunday sharoitda davlatlar o‘rtasidagi ishonch, muloqot va amaliy hamkorlik har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, Markaziy va Janubiy Osiyo kabi tarixan o‘zaro bog‘langan, biroq zamonaviy davrda to‘liq ochilmagan ulkan salohiyatga ega mintaqalar uchun o‘zaro bog‘liqlik masalasi nafaqat iqtisodiy, balki strategik, siyosiy va sivilizatsion ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tashabbusi aynan mana shu tarixiy ehtiyojga javob sifatida maydonga chiqdi. Bu tashabbusning mohiyati shundaki, xavfsizlik faqat harbiy yoki siyosiy choralar bilan emas, balki iqtisodiy rivojlanish, transport yo‘laklari, savdo aloqalari, ta’lim, madaniyat va inson kapitali orqali ham ta’minlanadi. Ya’ni, rivojlanish — xavfsizlikning oqibati emas, balki uning asosiy shartidir.
Mazkur yondashuv 2021-yil iyul oyida Toshkent shahrida o‘tkazilgan “Markaziy va Janubiy Osiyo: mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlik. Tahdidlar va imkoniyatlar” mavzusidagi xalqaro konferensiyada institutsional mazmun kasb etdi. Ushbu anjuman Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etildi va mintaqalararo hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish uchun muhim siyosiy-ekspert maydonga aylandi. Mazkur jarayonning xalqaro e’tirofi sifatida 2022-yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan “Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni mustahkamlash” rezolyutsiyasi qabul qilindi. E’tiborlisi, ushbu rezolyutsiya O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan ishlab chiqilib, 40 dan ortiq davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Bu esa O‘zbekiston ilgari surayotgan g‘oyalar nafaqat milliy yoki mintaqaviy, balki xalqaro ahamiyatga ega ekanini yaqqol ko‘rsatadi.
Termiz muloqoti ana shu yirik diplomatik va intellektual jarayonning amaliy davomi hisoblanadi. 2025-yil may oyida ishga tushirilgan ushbu muloqot Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida barqaror, tizimli va amaliy hamkorlik muhitini shakllantirishga qaratilgan doimiy platforma sifatida namoyon bo‘ldi. Uning birinchi yig‘ilishi keng ishtirokchilar tarkibi, ko‘p tomonlama formati va amaliy yo‘nalishi bilan xalqaro ekspertlar hamjamiyatida katta qiziqish uyg‘otdi. 2025-yil dekabr oyida Dohadagi xalqaro forum doirasida Termiz muloqotiga bag‘ishlangan alohida sessiyaning tashkil etilgani ham mazkur tashabbusga xalqaro e’tibor ortib borayotganini tasdiqlaydi.
2026-yil 4–6-iyun kunlari Toshkent, Termiz va Samarqand shaharlarida o‘tkazilishi rejalashtirilgan Termiz muloqotining ikkinchi yig‘ilishi ushbu platformaning yangi bosqichini boshlab beradi. Bu safar asosiy e’tibor umumiy g‘oyalar va konseptual yondashuvlardan aniq amaliy mexanizmlarga o‘tishga qaratiladi. Ya’ni, muloqotning maqsadi faqat fikr almashish emas, balki siyosiy muloqot, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik, transport-logistika, iqlimga moslashuv va madaniy-gumanitar hamkorlik bo‘yicha amaliy natijalarga erishishdir.
Termiz muloqotining muhim xususiyati shundaki, u O‘zbekistonning proaktiv, pragmatik va ochiq tashqi siyosatini ifoda etadi. O‘zbekiston o‘zini qarama-qarshi bloklar o‘rtasidagi tanlovga majbur bo‘lgan davlat sifatida emas, balki turli mintaqalar, bozorlar va sivilizatsiyalar o‘rtasida muloqot tashkil etuvchi ishonchli maydon sifatida namoyon etmoqda. Bu jihatdan Termiz muloqoti, Farg‘ona tinchlik forumi, Samarqand iqlim forumi, “Samarqand birdamlik tashabbusi” va ShHT doirasida ilgari surilgan yaxshi qo‘shnichilik, ishonch va transchegaraviy sheriklik g‘oyalari bir-birini to‘ldiruvchi yagona tizimni tashkil qiladi.
Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning eng muhim yo‘nalishlaridan biri — transport-logistika sohasidir. Markaziy Osiyo davlatlari dengizga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli transport yo‘laklarini diversifikatsiya qilish, tashqi bozorlarga chiqishni yengillashtirish va yuk tashish xarajatlarini kamaytirish mintaqaning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Markaziy Osiyo davlatlarining tashqi bozorlarga transport orqali bog‘lanish darajasi taxminan 60 foiz atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkich Yevropa Ittifoqi va ASEAN davlatlarida 95 foizdan yuqori. Shuningdek, mintaqada transport xarajatlari ba’zan tovar yakuniy qiymatining 50 foizigacha yetadi, bu esa o‘rtacha jahon ko‘rsatkichidan bir necha barobar yuqori.
Ana shu nuqtayi nazardan Transafg‘on koridori strategik ahamiyatga ega. U Markaziy Osiyo davlatlariga Hind okeani portlariga eng qisqa chiqish imkonini beradi, Janubiy Osiyoni Markaziy Osiyo, Rossiya, Xitoy va Yevropa bozorlari bilan bog‘laydi. Bu loyiha faqat temir yo‘l yoki transport masalasi emas; u mintaqaviy iqtisodiy integratsiya, Afg‘onistonni tinch rivojlanish jarayonlariga jalb etish va Yevroosiyoda yangi savdo arxitekturasini shakllantirish vositasidir. Shu ma’noda O‘zbekiston geografik cheklanganlikni logistik ustunlikka aylantirishga intilayotgan davlat sifatida maydonga chiqmoqda.
Afg‘oniston ushbu jarayonda alohida o‘rin tutadi. U Markaziy va Janubiy Osiyoni bog‘lovchi tabiiy ko‘prikdir. O‘zbekistonning Afg‘onistonga nisbatan siyosati izchil va amaliy xarakterga ega. 2021-yildan buyon Afg‘onistonga 15 ta gumanitar konvoy orqali 13 ming tonnadan ortiq insonparvarlik yordami yuborilgan. Bundan tashqari, ikki tomonlama savdo-iqtisodiy aloqalar ham jadal rivojlanmoqda: 2025-yilda O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 1,7 milliard AQSH dollariga yetgan bo‘lib, bu oldingi yilga nisbatan 55 foizga ko‘pdir. Bu raqamlar O‘zbekiston Afg‘onistonni muammo manbai sifatida emas, balki mintaqaviy rivojlanish va barqarorlik jarayonlarining muhim ishtirokchisi sifatida ko‘rayotganini ko‘rsatadi.
Termiz shahrining tanlanishi ham tasodifiy emas. Termiz tarixan Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida savdo, madaniyat, ilm-fan va dinlar muloqoti kesishgan hudud bo‘lgan. Bu shahar qadimda Baqtriya, Kushon davlati, Buyuk ipak yo‘li va turli sivilizatsiyalar almashinuvida muhim markaz vazifasini bajargan. Bugun esa Termiz O‘zbekistonning janubiy darvozasi, Afg‘oniston va Janubiy Osiyo bilan amaliy hamkorlikning zamonaviy markazi sifatida shakllanmoqda.
Bunga aniq misollar yetarli. 2024-yil 29-avgustda ochilgan 36 gektar maydonga ega “Termiz” xalqaro savdo markazi Afg‘oniston bilan chegaradan 500 metr masofada joylashgan. U yerda 15 kunlik vizasiz rejim joriy etilgan. Markaz hududida 3000 dan ortiq do‘kon, bojxona, bank, davlat xizmatlari va eksport salohiyatini namoyish etuvchi infratuzilmalar faoliyat yuritmoqda. Ushbu savdo hududida taqdim etilayotgan mahsulotlarning yillik eksport hajmi 1,2 milliard AQSH dollariga baholanmoqda. Markazda 1000 dan ortiq mahalliy aholi va 140 nafarga yaqin Afg‘oniston fuqarosi ish bilan ta’minlangan. Bu esa o‘zaro bog‘liqlik g‘oyasi qog‘ozdagi shior emas, balki ish o‘rinlari, eksport, xizmatlar va insonlar taqdiri bilan bog‘liq amaliy voqelik ekanini ko‘rsatadi.
Yana bir muhim misol — “Termiz Kargo Sentr” xalqaro transport-logistika xabidir. 2016-yildan faoliyat yuritib kelayotgan mazkur markaz Afg‘oniston, Tojikiston va Turkmaniston kesishgan hududda joylashgan. 2021-yildan buyon u BMTning Jahon oziq-ovqat dasturi va Qochqinlar bo‘yicha oliy komissarligi tomonidan Afg‘onistonga gumanitar yuklarni yetkazishda foydalanib kelinmoqda. Demak, Termiz nafaqat savdo va logistika, balki insonparvarlik diplomatiyasining ham muhim tayanch nuqtasiga aylanmoqda.
Shuningdek, 2018-yilda tashkil etilgan Afg‘oniston fuqarolari uchun ta’lim markazi ham O‘zbekistonning inson kapitaliga qaratilgan uzoq muddatli siyosatini namoyon etadi. Bu markazda 17 ta oliy ta’lim va 16 ta o‘rta maxsus, kasbiy ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha afg‘on yoshlari o‘qitilmoqda. Faoliyat davomida 800 nafardan ortiq Afg‘oniston fuqarosi ta’lim olgan, ularning 200 nafari qizlar va ayollardir. Bu raqamlar Afg‘onistonni barqarorlashtirishda ta’lim va kasb-hunar tayyorgarligi naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Chunki tinchlik faqat siyosiy kelishuvlar bilan emas, balki bilimli, kasbli va ijtimoiy faol avlod orqali mustahkamlanadi.
Termiz muloqotining yana bir muhim yo‘nalishi — iqlim va ekologik barqarorlik masalasidir. Markaziy va Janubiy Osiyo iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlarini kuchli his etayotgan mintaqalar sirasiga kiradi. Suv tanqisligi, cho‘llanish, tuproq degradatsiyasi, havo ifloslanishi, muzliklar erishi va tabiiy ofatlar nafaqat milliy, balki transchegaraviy muammolardir. Shu bois iqlimga moslashuv, suv resurslaridan oqilona foydalanish, erta ogohlantirish tizimlari va raqamli gidrologik ma’lumotlar almashinuvi Markaziy va Janubiy Osiyo hamkorligining ajralmas qismiga aylanishi lozim.
O‘zbekiston bu sohada ham tashabbuskor pozitsiyani egallamoqda. Samarqand iqlim forumi, mintaqaviy iqlim sammiti, “Yashil kun tartibi”, iqlim o‘zgarishiga moslashish bo‘yicha mintaqaviy strategiya va atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan mintaqaviy dasturlar shu yo‘nalishdagi muhim qadamlardir. Bu jarayonlar Markaziy Osiyo endi faqat ekologik muammolardan zarar ko‘ruvchi hudud emas, balki ularga yechim taklif etayotgan faol mintaqaviy subyektga aylanayotganini anglatadi.
Madaniy-gumanitar hamkorlik esa o‘zaro bog‘liqlikning eng chuqur va barqaror asosidir. Markaziy va Janubiy Osiyo xalqlari asrlar davomida umumiy tarix, savdo yo‘llari, ilm-fan, madaniyat va ma’naviyat orqali bog‘lanib kelgan. Bugungi kunda ikki mintaqaning demografik salohiyati ham ulkan: aholining 60 foizdan ortig‘ini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi. Bu omil ta’lim, ilm-fan, akademik almashinuv, innovatsiya va inson kapitali sohalarida ulkan imkoniyatlar ochadi.
Shu nuqtayi nazardan Termiz muloqoti faqat diplomatlar yoki ekspertlar uchrashuvi emas. U yoshlar, olimlar, tadbirkorlar, ta’lim muassasalari, madaniyat va fuqarolik jamiyati vakillari uchun ham yangi imkoniyatlar eshigini ochadigan platforma bo‘lishi kerak. Chunki iqtisodiy loyihalarni amalga oshirish uchun ishonch, ishonch uchun esa xalqlar o‘rtasida yaqinlik, o‘zaro tushunish va madaniy muloqot zarur.
Samarqandga rejalashtirilgan tashrif ham shu ma’noda ramziy ahamiyatga ega. Samarqand asrlar davomida Sharq va G‘arb, Markaziy va Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va Yevropa o‘rtasida ilm-fan, savdo va diplomatiya markazi bo‘lib kelgan. “Samarqand ruhi” deganda aynan ochiqlik, bag‘rikenglik, muloqot va umumiy taraqqiyotga intilish tushuniladi. Prezident Shavkat Mirziyoyev diplomatiyasida Samarqand ana shu tarixiy merosni zamonaviy xalqaro tashabbuslar bilan bog‘lovchi maydonga aylandi.
Xulosa qilib aytganda, Termiz muloqoti Markaziy va Janubiy Osiyoni yaqinlashtirishga qaratilgan oddiy anjuman emas. U O‘zbekistonning yangi tashqi siyosiy tafakkurini, mintaqaviy mas’uliyatini va global darajadagi tashabbuskorligini ifoda etuvchi strategik platforma hisoblanadi. Uning negizida uchta asosiy g‘oya mujassam: ishonch orqali muloqot, muloqot orqali hamkorlik, hamkorlik orqali umumiy taraqqiyot.
Bugun xalqaro hamjamiyat O‘zbekistonning bu yo‘nalishdagi tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlamoqda. BMT rezolyutsiyasining qabul qilinishi, 40 dan ortiq davlatning ushbu tashabbusga xayrixohlik bildirishi, xalqaro tashkilotlar, ekspertlar va mintaqaviy sheriklarning Termiz muloqotiga qiziqishi buning yaqqol isbotidir. Termiz muloqoti orqali O‘zbekiston Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida yangi ishonch ko‘prigini barpo etmoqda. Bu ko‘prik savdo yo‘llari, temir yo‘llar, ta’lim dasturlari, madaniy aloqalar va insonparvarlik tashabbuslari orqali mustahkamlanadi.
Shu bois Termiz muloqotiga mintaqaviy hamkorlikning yangi arxitekturasi sifatida qarash maqsadga muvofiq. U Markaziy va Janubiy Osiyoni faqat geografik qo‘shni hududlar emas, balki umumiy manfaatlar, umumiy xavfsizlik va umumiy kelajakka ega makromintaqa sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston esa bu jarayonda tashabbuskor, tashkilotchi va ishonchli ko‘prik vazifasini bajarmoqda.
Sadullayev Qudrat Yusubbayevich
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi bosh ilmiy xodimi, yuridik fanlar doktori (DSc).