БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси ва 2026 йилги SDG Moment арафасида барқарор ривожланиш мақсадларини амалга оширишнинг минтақавий механизмлари тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.
Жаҳонгир Исаев
8 сентябрь куни БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси очилиб, 18 сентябрда жаҳон етакчилари БРМ бўйича махсус тадбир — SDG Moment доирасида тўпланади. Бу учрашувлар 2030 йилгача қолган вақтда барқарор ривожланиш суръатини қандай тезлаштириш мумкинлиги ҳақидаги саволни яна кун тартибига олиб чиқади.
БМТнинг 2026 йилги Барқарор ривожланиш мақсадлари ҳисоботига кўра, тенденцияни баҳолаш учун етарли маълумот мавжуд 139 та вазифанинг атиги 36 фоизи режага мувофиқ ёки ўртача суръатда илгариламоқда. Ҳисобот кўпроқ инвестиция, технология, маълумот ва халқаро ҳамкорлик зарурлигини таъкидлайди. Шу билан бирга, кўплаб мураккаб тараққиёт муаммолари минтақавий хусусиятга эга бўлса-да, ижро механизмларининг асосий қисми ҳали ҳам миллий даражада ташкил этилган.
Сув ҳавзалари, электр тармоқлари, транспорт йўлаклари, ҳаво ифлосланиши, иқлим хавфлари ва меҳнат бозорлари давлат чегараларида тўхтаб қолмайди. Шунинг учун миллий режаларни минтақавий мувофиқлашув, умумий маълумотлар, қўшма молиялаштириш ва ҳисобдорлик механизмлари билан тўлдириш эҳтиёжи ортиб бормоқда.
Марказий Осиё бу борада муайян амалий тажриба тўплай бошлади. Минтақани тайёр намуна сифатида кўрсатиш тўғри эмас: сув танқислиги, инфратузилма бўшлиқлари ва институтлар салоҳиятидаги тафовутлар ҳали жиддий. Бироқ 2026 йилда илгари сурилган бир қатор ташаббуслар БРМ учун минтақавий ижро механизми қандай шаклланиши мумкинлигини кўрсатмоқда.
Апрель ойида БМТ Бош Ассамблеяси Марказий Осиёда барқарор ривожланишни таъминлаш учун минтақавий ҳамкорлик ва иқтисодий интеграцияни кучайтиришга қаратилган 80/260-резолюцияни қабул қилди. Бешта Марказий Осиё давлати ва 66 та ҳаммуаллиф давлат қўллаб-қувватлаган ҳужжат мамлакатлар ўртасида мувофиқлашувни кучайтириш, БМТ агентликлари, жамғармалари ва дастурларининг фаолиятини минтақавий устувор вазифалар атрофида уйғунлаштиришга чақирди.
Бу ёндашув халқаро ташкилотлар ва тараққиёт ҳамкорларининг бир хил трансчегаравий муаммо бўйича турли мамлакатлардаги дастурларини умумий натижалар атрофида бирлаштириш имконини беради. Масалан, сув самарадорлиги, тоза электр энергияси савдоси ёки транспорт боғлиқлигини яхшилаш каби бир нечта ўлчанадиган вазифаларни белгилаб, миллий ислоҳотлар ва молиявий ресурсларни шу йўналишларга мувофиқлаштириш мумкин.
Энергетика соҳасида бундай ҳаракат аллақачон бошланди. Жаҳон банки январь ойида Минтақавий электр энергияси бозори, ўзаро боғлиқлик ва савдо дастурининг биринчи босқичини маъқуллади. Ўн йиллик ташаббус Марказий Осиёда илк минтақавий электр бозорини шакллантириш, узатиш қувватларини кенгайтириш ва қайта тикланувчи энергия манбаларини катта миқёсда интеграция қилишни кўзда тутади.
Сув соҳаси ҳам ҳамкорликнинг амалий аҳамиятини кўрсатади. Жаҳон банки ҳисоб-китобига кўра, миллий сув тизимлари ўртасидаги етарли бўлмаган ҳамкорлик Марказий Осиёга йилига 4,5 миллиард доллардан ортиқ иқтисодий зарар келтиради. Июль ойида Банк Оролни қутқариш халқаро жамғармаси орқали амалга ошириладиган, трансчегаравий сув бошқарувини мустаҳкамлаш, сув ҳисобини рақамлаштириш ва қўшма инфратузилма лойиҳаларини тайёрлашга қаратилган минтақавий лойиҳани маъқуллади. Ундан бевосита ёки билвосита 40 миллионга яқин аҳоли манфаат кўриши кутилмоқда.
Албатта, минтақавий ҳамкорлик осон жараён эмас. Юқори ва қуйи оқим давлатларининг сувга бўлган манфаатлари, электр экспортчилари ва импортчиларининг мавсумий эҳтиёжлари, транзит давлатлар ва денгизга чиқиш имкони бўлмаган мамлакатларнинг транспорт йўлакларидан оладиган фойдаси бир хил эмас. Шунинг учун самарали модель манфаатларни тақсимлаш, низоларни ҳал этиш ва шаффоф мониторинг механизмларини ҳам қамраб олиши зарур.
Марказий Осиёда шаклланаётган тажрибадан глобал БРМ тизими учун тўртта амалий хулоса чиқариш мумкин. Биринчидан, минтақавий ҳамкорлик аниқ ва ўлчанадиган вазифаларга таяниши керак. Иккинчидан, кўп томонлама тараққиёт банклари қўшма натижани рағбатлантирадиган минтақавий молиялаштириш механизмларини кенгайтириши мақсадга мувофиқ. Учинчидан, умумий стандартлар ва ўзаро ишлайдиган маълумот платформалари минтақавий жамоат инфратузилмасининг бир қисми сифатида қаралиши лозим. Тўртинчидан, БМТ тараққиёт тизими трансчегаравий муаммоларда мамлакат дастурларини умумий минтақавий натижалар доирасида мувофиқлаштириши мумкин.
Бу ёндашув миллий суверенитетни камайтирмайди. Аксинча, алоҳида давлат ўзи ҳал қила олмайдиган муаммоларни бошқариш учун қўшимча воситалар яратади. Минтақавий ҳамкорлик глобал ҳамкорликни ҳам алмаштирмайди — у глобал мақсадлар билан миллий ижро ўртасидаги муҳим боғловчи бўғин вазифасини бажаради.
2026 йилги SDG Moment самара берган ечимларни кенг миқёсга олиб чиқишга урғу беради. Марказий Осиёда шаклланаётган механизмлар шу нуқтаи назардан диққатга сазовор: улар алоҳида лойиҳаларни эмас, мамлакатлар, бюджетлар, маълумотлар ва ҳисобдорликни боғлайдиган институтларни ҳам ривожлантириш зарурлигини кўрсатмоқда.
БРМларнинг кейинги босқичида асосий эътибор янги ваъдаларга эмас, амалий ижро механизмларини кучайтиришга қаратилиши лозим. Кўплаб мақсадлар учун эса бундай механизмнинг самарали даражаларидан бири — минтақавий ҳамкорликдир.
Жаҳонгир Исаев — «Барқарор ривожланиш маркази» ННТ бўлим бошлиғи. Барқарор ривожланиш, халқаро ҳамкорлик ва минтақавий сиёсат мавзуларида мақолалар ёзади.